كردند و از حكم رسول خدا ( ص ) اعراض نمودند كه در اين صورت اشكال متوجه حمل « ليخرجن » بر اين معنا مىشود ، چون دليلى بر چنين حمل در دست نيست . * ( « قُلْ أَطِيعُوا اللَّه وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْه ما حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ . . . » ) * در اين آيه امر فرموده به اطاعت خدا در آنچه نازل كرده و اطاعت رسول در آنچه از ناحيه پروردگارشان مىآورد ، و اوامرى كه در امر دين و دنيا به ايشان مىكند . و كلمه « قل » كه در صدر سخن قرار گرفته اشاره است به اينكه اطاعت فرمان چه از خدا و چه از رسول همه اش اطاعت خدا است ، و همين اشاره با جمله * ( « وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ » ) * تاكيد شده ، و گرنه مىتوانست از اول بفرمايد « اطيعونى - مرا اطاعت كنيد » ، خواست بفهماند كه طاعت رسول ، به اين جهت كه رسول است ، طاعت مرسل و فرستنده است و با همين حجت تمام مىشود . و به همين جهت دنبال سخن ، چند جمله اضافه فرمود : اول اينكه فرمود : * ( « فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْه ما حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ » ) * يعنى اگر از طاعت رسول اعراض كنيد اين اعراض شما ضررى به رسول نمىزند ، چون رسول وظيفه خود را انجام داده ، و وظيفه او هيچ ربطى به شما ندارد ، شما هم تكليفى داريد كه انجام و تخلف از آن هيچ ارتباط و سود و زيانى براى او ندارد ، چون اطاعت همه اش از خدا است . دوم اينكه فرمود : * ( « وَإِنْ تُطِيعُوه تَهْتَدُوا » ) * يعنى هر چند او تكليفى دارد ، و شما تكليفى ديگر ولى اگر او را اطاعت كنيد هدايت مىيابيد ، براى اينكه آنچه او براى شما مىآورد ، و هر امرى كه مىكند از ناحيه خدا و به امر اوست ، و در حقيقت اطاعت براى خدا است ، و معلوم است كه در اطاعت خدا هدايت است . سوم اينكه فرمود : * ( « وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ » ) * ، و اين به منزله تعليل مطالب قبل است ، يعنى آنچه از تكاليف كه به دوش رسول است عبارت است از تبليغ و بس ، پس اگر شما پيام او را مخالفت كنيد هيچ حرجى متوجه او نمىشود ، و چون رسول مسئوليتى جز تبليغ ندارد ، قهرا اطاعت خدا اطاعت فرستاده او است ، و اطاعت فرستنده او كه همان خداى سبحان است مايه هدايت شما است . * ( « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ . . . » ) * ظاهر اينكه آيه در اينجا قرار گرفته اين است كه در ذيل آيات سابق سوره نازل شده باشد ، و چون سوره مدنى است ، و در مكه و قبل از هجرت نازل نشده ، اين آيه نيز مدنى است ،